چهار گونه پرنده از خانواده ي كوكيان (Cuculidae) زندگي مي كنند: كوكوي تاج دار، كوكوي خال دار، كوكوي آسيايي و كوكوي معمولي. اين چهار گونه نوعي زندگي انگلي – راهزني دارند، يعني در آشيانه ي پرندگان گونه هاي ديگر تخم مي گذارند و مراقبت از جوجه ها را يك سره به ميزبان واميگذارند.

كوكوي معمولي (Cuculus canorus) در كناره هاي جنگل ها، در بوته زارها و علفزارهاي بي درخت زندگي مي كند. كوكوي معمولي ماده براي زادآوري نخست آشيانه ي پرنده اي ميزبان را كه بيشتر از دم جنبانك ها و سسك ها هستند، زير نظر
مي گيرد. وقتي كه مطمئن مي شود پرنده ي ماده به تازگي در آن تخم گذاشته است و روي آنها مي خوابد، منتظر فرصتي كوتاه مي ماند كه پرنده ي ميزبان به مدت چند لحظه آشيانه را تر كند. آن گاه با سرعت روي آشيانه ي ميزبان فرود مي آيد، در مدت چند ثانيه تخم كوچكي كه شباهت بسيار به تخم هاي ميزبان دارد، مي گذارد، يكي از تخم هاي ميزبان را از درون آشيانه
برمي دارد و آشيانه را ترك مي كند، تا ميزبان متوجه جانشيني تخم خود نشود. گويي مي داند كه ميزبان روي تعداد تخم ها حساس است و اگر تعداد آنها كمتر يا بيشتر شود، فوراً آشيانه را ترك مي كند.

جوجه ي كوكو بسيار زودتر از جوجه هاي ميزبان از تخم بيرون مي آيد و در حالي كه هنوز چشم باز نكرده، گويي مي داند كه بايد رقيبان را از صحنه بيرون كند. اين جوجه اولين كاري كه مي كند، آن است كه هرچه درون آشيانه لمس مي كند، روي پشت خود مي گذارد و به پايين مي اندازد و به اين ترتيب همه ي تخم ها يا جوجه هاي ميزبان را مي كشد، به بيرون مي اندازد و خود به يگانه جوجه ي آشيانه تبديل مي شود. مادر خوانده و پدر خوانده كه در ظاهر نمي دانند كه اين جوجه بيگانه است، همچون جوجه ي خود از آن مراقبت مي كنند تا بزرگ و مستقل شود و سپس آشيانه را ترك كند.

يكي از نخستين دانشمنداني كه رفتار انگلي – راهزني كوكو را مطالعه كرد، داروين بود. او مشاهده كرد كه كوكو، حتي اگر در تنهايي پرورش يابد، مي تواند همه ي اين رفتار را بدون اشتباه انجام دهد و بدون آنكه در عمر خود كوكويي ديگر ديده باشد، جفت خود را پيدا و زادآوري مي كند. مي دانيم داروين در زماني مي زيست كه هنوز ژن كشف نشده بود، اما با اين حال او علت را سرشت پرنده مي دانست  و معتقد بود همه ي اين رفتار ارثي است و هيچ يك آموختني نيست. اكنون يك بار ديگر به رفتار زادآوري كوكو توجه كنيم.

·  نخست، كوكو به مراقبت از جوجه ها و غذارساني به آنها نياز ندارد؛ بنابراين، آشيانه نمي سازد، در عوض از انرژي خود براي توليد تعداد بيشتري تخم استفاده مي كند و كوكي ماده و سبب همين عدم نياز به مراقبت از جوجه چندشوهر است.

·    دوم، كوكوي ماده فقط در مدت چند ثانيه تخم مي گذارد، چون هر لحظه ممكن است پرنده ي ميزبان از راه برسد و با مشاهده

غريبه اي در آشيانه ي خود، آن را ترك كند.

·  سوم، كوكوي ماده پس از تخم گذارييكي از تخم هاي ميزبان را مي دزدد تا در تعداد تخم ها تغييري ايجاد نشود و ميزبان متوجه تخم بيگانه در آشيانه ي خود نشود.

·  چهارم، اندازه ي تخم كوكو متناسب با اندازه ي بدنش نيست، بلكه كوچك تر است تا با تخم هاي ميزبان تفاوت چندان نداشته باشد. به بيان ديگر پرنده اي با جثه اي به اندازه ي كبوتر، تخمي به اندازه ي گنجشك مي گذارد.

·    پنجم، جوجه ي كوكو خيلي زود از تخم خارج مي شود تا مأموريت خود را كه نابودي جوجه هاي پرنده ي ميزبان است،‌انجام دهد.

·  ششم، جوجه ي كوكو پس از مشاهده ي والدين ميزبان خود دهان را باز مي كند و پوشش نارنجي رنگ درون آن را كه محرك نشانه براي غذارساني  والدين است، به آنها نشان مي دهد.

بديهي است هيچ يك از اين رفتارها آموختني نيست. تئوري ارثي بودن رفتارهاي جانوران كه در سده هاي هجدهم و نوزدهم مورد توجه قرار داشت، هنوز هم درباره ي بسياري از رفتارها، مانند رفتار انگلي- راهزني كوكو صادق است. اما آنچه مهم است، آن است كه برخي از رفتارها آموختني اند، نه غريزي، مانند رفتارهاي جانوران تربيت شده در سيرك ها. بي گمان شيرهايي كه براي بازي در سيرك تربيت نشده اند، داوطلبانه از يمان حلقه ي آتش عبور نمي كنند.

آدمي اما، در ميان موجودات زنده استثناست.بسياري از غرايزي كه در سرشت جانوران وجود دارد و براي ادامه زندگي و بقاي گونه لازم اند، در آدمي موجو نيستند، بلكه آدمي بايد آنها را بياموزد. مثلاً جانوران مي توانند به طور غريزي شنا كند، اما كمي بعد اين غريزه را از دست مي دهد و بايد شنا كردن بياموزد. معمولاً‌ به همين سبب،‌يعني به علت افزوني رفتارهاي آموختني در آدمي،‌ بسياري از رفتارهاي جانوري را براي آدمي صادق نمي دانند.

منبع: كرام الديني ، محمد .(1390). رفتار شناسي. تهران ، انتشارات، فاطمي ، صفحه 1 – 3