اسپریس

دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت کشاورزی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات تهران، ایران  این مقاله در دومین همایش گردشگری و طبیعت گردی در دانشکده مفتح همدان در 17تیر 1392 ارائه شده است
سایت همایش http://www.hamayshandish.ir/tourism/

گردشگري يكي از اقتصادي ترين فعاليت ها در چرخه ملي كشورها، به خصوص در زمینه اشتغال و ارزآوري و رونق مناطق مختلف تلقي مي شود كه علاوه برآن داراي مزاياي ارتباطي، سياسي، فرهنگي و تأثيرات بين المللی خاصي است. به همين دليل اغلب كشورهاي جهان كه داراي ميراث فرهنگي غني و نيز مناطق طبيعي هستند، از اين فعاليت به منزله ابزاري راهبردي در توسعه اقتصادي استفاده مي كنند.
ورزش به عنوان يك قدرت مؤثر در امر توسعه اقتصادي و اجتماعي با اثرات مستقيم و غيرمستقيم نقش مهمي در اقتصاد كشورها بازي مي كند. گردشگری ورزشي صنعتي نسبتا نو و يكي از سريع ترين بخش هاي رشد در صنعت توريسم است كه بر روي برنامه ريزي مقصد در كشورهاي در حال توسعه تمركز دارد و به عنوان يك عامل در بازسازي اقتصادي و اجتماعي جوامع شهري و روستايي شناسايي شده است. به نظر مي رسد توريسم ورزشي به عنوان محملي براي بهبود كيفيت زندگي ساكنين با جذب توريست ها و مشاركت در بهبود اقتصاد جوامع محلي باشد.
ورزش های سوارکاری و چوگان از دیر زمانی در کشور عزیزمان ایران به عنوان یکی از علایق ایرانیان بوده و همواره مورد توجه قرار داشته است. چوگان کهن ترین بازی ورزشی جهان، نزدیک به ٦٠٠ سال پیش از مسیح است. به نظر بسیاری از تاریخ نویسان مشهور جهان، ايران زمانی مهد پرورش بهترين نژادهاي اسب در جهان بوده و ايلخي هاي بزرگ در نواحي مختلف كشور داشته است.
توریسم چوگان یا پولوتوریسم جایگاه و اهمیت ویژه ای در کشورهای قدرتمند این رشته ورزشی دارد و این کشورها با ارائه برنامه ها و مراسم هیجان انگیز متعدد و ارائه بسته های توریستی برای گردشگران دوستدار این ورزش در این زمینه تلاش های زیادی دارند.
در این مطالعه سعی شده است به روش مروری و کتابخانه ای به توانمندی ورزش چوگان در عرصه گردشگری ایران پرداخته شود.

جهانگردي، پديده اي است كه از دير باز در جوامع انساني مختلف وجود داشته اما با ورود به عصر مدرن به صورت يك صنعت سودآور در آمده و مورد توجه بسياري از كشورهاي دنيا قرار گرفته و هرساله با رشد و توسعه اين صنعت چند وجهي مواجه است. نگاه كشورهاي مختلف دنيا به توسعه جهانگردي با اهداف مختلف سياسي، فرهنگي، اجتماعي و... كاملا متفاوت بوده، ‌اما اكثر كشورها،‌ توسعه اقتصادي را درجه اول اهميت قرار داده اند، بدين دليل كه جهانگردي به سرعت رشد يافته و به بزرگ ترين صنعت دنيا تبديل شده و منافع عمده اقتصادي و توليد سرمايه را به اقتصاد ملي كشورهاي وارد كرده است. از ديدگاه اقتصادي اصلي ترين كاركرد صنعت جهانگردي كسب در آمدهاي ارزي، توزيع مجدد درآمد، ايجاد زمينه اشتغال، سرمايه گذاري و ايجاد ارزش افزوده، فروش كالاها و خدمات موردنياز گردشگرها است(مروج خراساني،1386: 26).
گردشگري به عنوان صنعتي نوپا در سال هاي اخير تاثيرات زيادي بر وضعيت اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي جهان داشته است. ايجاد اشتغال، ارزآوري، تعادل منطقه اي، كمك به صلح جهاني، كمك به سرمايه گذاري در ميراث فرهنگي و جلوگيري از برون كوچي جمعيت و مانند آن، از جمله مزاياي اين صنعت بوده است(جمالي نژاد، 1391: 77 به نقل از صدرموسوي و دخيلي كهنمويي،1383: 132).
امروزه پيوند ميان دو صنعت بزرگ گردشگري و ورزش نوع جديدي از گردشگري را ايجاد نموده كه بسيار مورد علاقه و استفاده ي مردم دنيا واقع شده است( خدیوی جوانقلعه و همکاران،1392: 38). ورزش نيز از ملزومات زندگي معاصر بوده(رجايي مدرس،1385) و به عنوان بزرگ ترين پديده ي اجتماعي جهان شناخته شده است از طرفي يكي از انواع گردشگري كه امروزه بسيار مورد علاقه و استفاده ي مردم دنيا واقع شده است،‌ گردشگري ورزشي است(1387 خدیوی جوانقلعه و همکاران،1392: 39 به نقل از اصفهاني).
توریسم چوگان یا پولوتوریسم جایگاه و اهمیت ویژه ای در جهان دارد و تاکنون کشورهای دارنده دانش فنی این رشته ورزشی با ارائه برنامه ها و مراسم هیجان انگیز متعدد و ارائه بسته های توریستی برای گردشگران دوستدار این ورزش در این زمینه تلاش های موفقی داشته اند. لذا با توجه به اهميت توريسم ورزشي در ايران، نویسنده به دنبال جایگاه ورزش چوگان در میزان گردشگری ورزشی و توانمندی آن در توسعه این صنعت می باشد.
2- گردشگری
اکنون در آستانه هزاره سوم ميلادي، درآمدهاي حاصل از گردشگري در جهان فراتر از چند صد ميليارد دلار است. سهم کشور ما با همه توان ها و جاذبه هاي طبيعي، فرهنگي، تاريخي و هنري از اين فعاليت فوق العاده ناچيز است. در عين حال عملکرد برنامه هاي توسعه گوياي آن است که به علت وابستگي بيش از حد کشور به صادرات نفت خام، اقتصاد ما در مقابل نوسان قيمت هاي بين المللي انرژي بسيار آسيب پذير بوده است. در چنين اوضاع و احوالي توسعه گردشگري يکي از گزينه هايي بوده است که به موازات سياست هاي توسعه صادرات غير نفتي به عنوان راه برون رفت از بحران ها پيشنهاد شده است(غازي، 1379).
گردشگري عبارت است از گذران اختياري مدتي از اوقات فراغت خود در مكاني غير از محل سكونت دائمي به قصد بهره برداري از لذت هاي گردشگري(صدرموسوي، 1386: 130) و یا در عصر مدرن؛ گردشگري نتيجه مدرنيته است. فرار از زندگي ماشيني، گذران اوقات فراقت، سفر، تجربه، تفريح، لذت بردن، آسايش طلبي، برتري جويي و سود جويي است. گردشگري مدرن پناه بردن به لذتهاي جسماني و سودجويي است. گردشگري پديده ايست صنعتي در اختيار سرمايه داري. سرمايه داري بخشي از كره زمين(دريا، آفتاب، ماسه، كوهستان برف گير و ...) را تبديل به جايگاهي براي لذت بردن گردشگر و سودجويي صنعت توريسم كرده است(پاپلي يزدي، سقايي، 1382).
گردشگر كسي است كه به منظور تفريح، بازديد از نقاط ديدني، معالجه، تجارت، ورزش يا زيارت، به جايي غير از مكاني كه در آن اقامت دارد سفر مي كند، مشروط براين كه حداقل مدت اقامت او از 24ساعت كمتر و از شش ماه بيشتر نباشد(مرادي، 1374: 5).
توريست براي ساكنين يك منطقه معين مهم است به دليل اينكه توريسم اشتغال، منابع درآمد بيشتر و بهبود مهارت هاي تخصصي را فراهم مي كند(باتايك و اسمزاين، 2009).
بطوركلي مي توان گردشگران را برحسب نوع گردشگري به دو دسته تقسيم نمود: 1- گردشگراني كه از خارج كشور وارد مي شوند(گردشگر خارجي) 2- گردشگراني كه اهل يا مقيم آن كشورند(گردشگر داخلي يا بومي)( كيهاني،1382: 92). همچنين گردشگري از نظر جاذبه هاي گردشگري به پنج گروه تقسيم مي شوند 1- جاذبه هاي طبيعي(اكوتوريسم) 2- جاذبه هاي اقتصادي 3- جاذبه هاي مذهب 4- جاذبه هاي فرهنگي 5- جاذبه هاي ورزشي(غمخوار، 1380:34). گردشگری نقش ها و کارکردهای مختلفی دارد که در اینجا فقط به دو نقش و کارکرد آن پرداخته می شود.
2-1)کارکرد اقتصادی
گردشگري امروز يكي از اقتصادي ترين فعاليت ها در چرخه ملي كشورها، به خصوص از جهت اشتغال و ارزآوري و رونق مناطق مختلف تلقي مي شود كه علاوه برآن داراي مزاياي ارتباطي، سياسي، فرهنگي تأثيرات بين الملل خاصي است. به همين دليل اغلب كشورهاي جهان كه داراي ميراث فرهنگي غني و نيز مناطق طبيعي هستند و از اين فعاليت به منزله ابزاري راهبردي در توسعه اقتصادي استفاده مي كنند(اسدي و همکاران، 1389: 48). توسعه گردشگري در هر منطقه باعث رشد و پيشرفت اقتصادي- اجتماعي آن ناحيه گرديده است، بنابراين مي تواند به عنوان يكي از ابزارهاي اصلي توسعه مورد توجه قرار گيرد(Madhoushi, 2003).
2-2)کارکرد اجتماعی و فرهنگی توریسم
گردشگری فرهنگی از انواع بسیار مهم گردشگری در جهان امروز به شمار می رود و می تواند نقش بسیار مهمی در کاهش فقر در مناطق محروم و دور افتاده که دارای منابع غنی فرهنگی و غیرمادی نظیر آداب و رسوم و فولکلور هستند، بازی کند(WTO,2005a). افزایش درک متقابل، برانگیختن حس احترام و خوش نگری به جامعه و فرهنگ حاکم، توجه به هنرهای محلی (به ویژه، موسیقی، تئاتر و صنایع دستی) را می توان از جمله نقش های اجتماعی و فرهنگی گردشگری برشمرد(داس ویل، راجر،1379: 190). همچنین تغییر در ساختار اجتماعی و نیز تغییر در نقش های اجتماعی، ایجاد فرصت های جدید اجتماعی برای ساکنان، کاهش نابرابری های اجتماعی و کمک به حفظ میراث فرهنگی از دیگر نقش های مهم صنعت گردشگری در این زمینه به حساب می آید(Kin Hang, 2004).
باتوجه به تأثیر شگرف گردشگری در زمینه های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در جوامع امروز، باید با نظری بلند و مدیریتی عالمانه، آگاهانه و با برنامه ریزی صحیح، در جهت گسترش آن تلاش کرده و آثار منفی آن را به حداقل، رسانید(محلاتی،1380: 6).
ایران، سرزمینی چهار فصل و با تمدنی چند هزارساله، از جاذبه های متنو ع و منحصر به فرد تاریخی، مذهبی، فرهنگی، طبیعی و غیره برخوردار است. به همین دلیل در رتبه بندی جهانی از نظر برخورداری از جاذبه های گردشگری در ردیف ده کشور اول جهان قرار دارد(طیبی و همکاران، 1386 :86)،(قیامی راد، و محرم زاده، 1387). و جزء پنج كشور اول جهان از نظر تنوع گردشگري است(World Tourism Organisation, 2000).
از زمان سلطنت شاه عباس اول تا انقراض سلسله صفوي را مي توان درخشان ترين دوره توسعه سياحت گري در ايران به شمار آورد. توسعه گردش و سياحت در آن دوره به چند عامل بستگي داشت كه مهمترين آنها عبارت بودند از: راه هاي ارتباطي مناسب، اقامت گاه هاي متعدد و مناسب و امنيت عبور و مرور(شمس، اميني، 1388: 86).
ايران در سال 2010ميلادي رشد9/3درصدي در صنعت گردشگري دارد. در همین سال درآمد حاصل از گردشگران ورودي به ايران به حدود4/2ميليارد دلار بوده است، كه 5/2درصد از كل صادرات ايران را تشكيل مي دهد. در سال2010 میلادی،2/3درصد از كل سرمايه گذاري هاي كشور كه معادل4/3 ميليارد دلار است در بخش گردشگري انجام شده است(بی نام،(1391). رشد توليد ناخالص داخلي از گردشگري و آمار ورود گردشگران بین المللی به کشور در جداول(1)و(2) آمده است.
  
جدول شماره (1): رشد توليد ناخالص داخلي از گردشگري(درصد) در سال 2010 میلادی
توليد ناخالص داخلي ايران از گردشگري
4/8
رشد واقعي ناخالص داخلي ايران از گردشگري
9/3
منبع: سازمان جهاني گردشگري 2010
 
جدول شماره (2): ورود گردشگران بین المللی به کشور بر اساس مدل سفر در سال 1388و 1389
سال
گردشگران ورودی
ورود زمینی
هوایی
دریایی
1388
575/272/2
113/126/2
634/522
247/61
1389
282/121/3
531/474/2
226/826
425/81
منبع؛ اداره آمار و اطلاعات سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری
 
3- اقتصاد و ورزش
امروزه ورزش از مقوله فعاليت هاي تفريحي فراتر رفته و مفهوم و حوزه وسيع و پيچيده اي به خود گرفته است،‌ نگاه به ورزش نگاهي علمي شده به يكي از اثرگذارترين پديده ها در اوضاع اقتصادي،‌ سياسي،‌ اجتماعي و فرهنگ جوامع تبديل شده است(سلطان حسيني و همکاران،‌ 1389). ورزش به عنوان يك قدرت مؤثر در امر توسعه اقتصادي و اجتماعي با اثرات مستقيم و غيرمستقيم نقش مهمي در اقتصاد كشورها بازي مي كند(FIFA.2003). صنعت ورزش با در دست داشتن عامل محركي همچون برگزاري مسابقات ورزشي، امكان بهره گيري از فرصت هاي تبليغاتي و رسانه ها را فراهم نموده است كه اين امر خود موجب ايجاد بستر لازم براي تعامل بين صنعت، تجارت و ورزش گرديده و به عنوان پل ارتباطي استراتژيك در خدمت توسعه ورزش و رونق اقتصادي آن به شمار مي آید.( شعبانی بهار، مومنی پیری، 1392 : 64 به نقل از کرامپتون و همکاران). سهم صنعت ورزش از توليد ناخالص ملي كشورهاي مختلف جهان حدود 5/0 تا 2 درصد مي باشد(Jefkins.1993). در حالي كه سهم صنعت ورزش از توليد ناخالص ملي ايران 39/0 درصد مي باشد كه بطور معني داري از شاخص جهاني كمتر مي باشد(شعبانی بهار، مومنی پیری، 1392 : 64 به نقل از محرم زاده).
ورزش كشور به دلايلي همچون فقدان تمايل بخش خصوصي به سرمايه گذاري در ورزش هاي پايه و گرايش بيشتر به سرمايه گذاري در رشته هاي تفريحي درآمدزا،‌ ناكافي بودن درآمد مالي و سرمايه گذاري،‌ ناچيز بودن هزينه هاي ورزش سبد خانوار،‌ و اتلاف  منابع مالي به دليل فقدان مديريت يكپارچه ورزشي،‌ با تهديد هاي جدي مواجه است.( كارگر غلامعلي و همكاران،1390).
در دنیای امروزی، گردشگری ورزشی منبعی سرشار از سود و درآمد است و هر کشوری که بتواند شرایط استفاده از این منبع را فراهم کند از مواهب و مزایای آن بهره مند خواهدشد(هادوی،1383).
آمارها بیانگر این است که بسیاری از کشورهایی که شرایط مناسبی در خصوص گردشگری ورزشی دارند، بخش عظیمی از اقتصاد خود را از طریق اقتصاد گردشگری ورزشی اداره می کنند(Cho, kwang-Min,2004).
4- گردشگری ورزشی
گردشگري اقسام گوناگونی دارد که گردشگري ورزشی یکی از آنهاست و در میان بخش هاي مختلف گردشگري، بیشترین رشد را داشته است( احسانی و همکاران،1389). توريسم ورزشي صنعتي نسبتا جديد و يكي از سريع ترين بخش هاي رشد در صنعت توريسم است كه بر روي برنامه ريزي مقصد در كشورهاي در حال توسعه تمركز دارد و به عنوان يك عامل در بازسازي اقتصادي و اجتماعي جوامع شهري و روستايي شناسايي شده است. به نظر مي رسد توريسم ورزشي به عنوان محملي براي بهبود كيفيت زندگي ساكنين با جذب توريست ها و مشاركت در بهبود اقتصاد جوامع محلي باشد. امروزه ورزش و توريسم به فعاليت هاي اقتصادي مهمي در دنياي پيشرفته و در حال توسعه تبديل وتوجه فزاينده اي در سال هاي اخير به آن به عنوان بازار رشد داخلي شده استKamilla , Urmilla, 2007)). گردشگری ورزشی، زمینه ساز دوستی و تفاهم بین ملت هاست و صلح و ثروت برای مردمان جامعه به ارمغان می آورد. تماشاگران ورزشي، افرادي اند كه به تماشاي رويدادهاي ورزشي همچون مسابقات المپيك، جام جهاني و مسابقات بين المللي كه گردشگري ورزشي رويداد ناميده مي شود(Gibson,1998).
گردشگري ورزشی همانند گردشگري عام داراي تعاریف مختلفی از دیدگاه صاحب نظران مختلف است. این تعاریف وجوه مشابه و مخالف زیادي دارند و در رسیدن به یک مفهوم خاص ایجاد مشکل می کنند. پیتز معتقد است از چشم انداز بازاریابی و مدیریتی، گردشگري ورزشی شامل دو طبقه محصول کلی سفر مشارکت ورزشی و سفر تماشاي ورزشی است که به موجب آن گردشگران در فعالیت هاي ورزشی، تفریحی، اوقات فراغت، آمادگی جسمانی و تناسب اندام شرکت و یا آنها را تماشا می کنند(Pitts, 1999).
گردشگري ورزشي عبارت است از، سفري نشاط آور كه افراد را با انگيزه شركت در فعاليت هاي فيزيكي و يا لذت از جاذبه هاي ورزشي، تشويق به سفر و دوري موقت از محل سكونت خود مي كند.(جردن، 2005).
هينچ و هايام (2003) گردشگري را مسافرت به دلايل غيرتجاري براي مشاهده يا شركت در فعاليت هاي ورزشي كه دور از محل زندگي مي باشد، عنوان كردند. نظریه های جدید در زمینه گردشگری نشان می دهد که جذابیت های گردشگری اگر بر پایه ورزش باشند؛ در مقایسه با دیگر جذابیت های فرهنگی، با مزیت های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی بیشتری همراه هستند(Hing , Hgham, 2005). با توجه به محدوديت هایي كه در كشور ما در مورد گردشگري وجود دارد، موضوع گردشگري ورزشي مي تواند شرايط مطلوب تر و مناسب تري را به لحاظ فرهنگي و ارزشي ايجاد کند(خلیل زاده،1389: 135)
گردشگری شامل فعالیت های افراد از جمله مسافرت به مکان هایی خارج از محیط معمول زندگی شان و ماندن در آن جا برای کمتر از یک سال به منظور تفریح، تجارت و هدف های دیگر می شود(World Travel & Tourism Council (WTTC), 2002).
گردشگري ورزشي سه رفتار عمده را در بر مي گيرد: شركت كردن(گردشگري ورزشي فعال) ، تماشاكردن (گردشگري ورزشي رويداد يا غيرفعال) و بازديد كردن از جذابيت هاي مشهور مربوط به ورزش مثل بازديد از شخصيت هاي ورزشي، موزه هاي ورزشي، ورزشگاه هاي مهم و غيره (گردشگري خاطرات ورزشي)(گيبسون، 2005).
دو نوع توريسم وابسته به ورزش وجود دارد: اولي ورزش را به منظور توسعه فوايد توريستي آنها استفاده مي كنند و دومي كه خود به خود در نتيجه فعاليت ورزشي پديدار مي شودDimitri, Norbert, 2007)).
گردشگري ورزشی یک صنعت خدماتی است و عمدتاً به واسطۀ کیفیت خدماتی که ارائه می شود، تحت تأثیر قرار می گیرد و کیفیت خدمات رسانی نیز به عنوان یک مفهوم کلیدي در سازمان هاي مربوط به گردشگري قلمداد می شود(Kouthoris, Konstantinos, 2005). گردشگر ورزشي به عنوان مشاركت كننده، در فعاليت هايي مانند تنيس، گلف، اسكي، موج سواري بر امواج كم عمق، كوهنوردي، قاطرسواري، شكار، ماهيگيري، قايقراني، شنا، غواصي زير آب با وسايل ساده يا پيچيده و كپسول هوا، پاروزني و بسياري از فعاليت هاي ديگر شركت مي كند(پاركز و همکاران، 1382). جاذبه های گردشگردی ورزشی ایران در دیاگرام (1) آمده است.
 
دیاگرام(1): جاذبه های طبيعی – ورزشی ايران

منبع: ادبي فيروزجاه، همکاران،1388: 70.
در نقاطي كه ورزش و فعاليت هاي تفريحي بخشي از فرهنگ و منبع جذب توريست در منطقه شود، مي توان از توريست هاي بين المللي و داخلي جهت بهره بردن از مزاياي آن سود برد( افشار، غفوري،1382). و باعث افزايش درآمد وكاهش تورم در منطقه و افزايش اشتغال و مبارزه با بيكاري شد. خصوصا در جوامعي كه استراتژي تامين امرار معاش آنها از طريق فعاليت هاي متنوع حمايت مي شود، مفيد است(Teresa, Tao and Geoffrey, 2008).
بازي هايي مانند قايم موشك، ماچلوس، چوگو(چوپ و توپ)، گوبازي، چوب بازي، تركه بازي، شتر سواري، طناب كشي، ترش بازي و به طور خلاصه، آداب و رسوم و مهمتر از آن زمان هاي خاص برگزاري آن ها، ايران را از تنوع قابل توجهي برخوردار نموده است((شمس، اميني، 1388: 88).
5- ورزش چوگان و توانمندی های آن
بازي چوگان يکي از قديمي ترين ورزش هاي گروهي و ميداني است که حداقل از دوره هخامنشي تا پايان دوره صفوي در شهرهاي ايران برگزار مي شد و از ورزش هاي پرطرفدار بوده است. مدارک تاريخي نشان مي دهد اين بازي در ايران سازمان منظمي داشته و گروه بسياري در تدارک آن کوشيده اند(فاضلي و رياضي،1389: 85). بازي چوگان، که پيدايش آن را به گذشته هاي دور تاريخ ايران نسبت مي دهند، در دوره اسلامي، نخست به اراده هارون الرشيد در دربار خلافت بغداد مرسوم شد. اين ورزش و بازي،که همواره بين ايرانيان هواخواهان بسيار داشت، به روزگار غزنويان و سلجوقيان، که با سوارکاري و اسب مأنوس بودند، همچنان مورد توجهِ تمام بود. در تاريخ سلاطين و ملوک مصر و شام، در قرن هاي هفتم و هشتم نيز، از برگزاري باشکوه اين بازي، در ميدان هايي که به همين منظور جزو مجموعه ساختمان قصرها و قلعه ها احداث مي شد، به دفعات ياد شده است(متحدين، 1376: 73) .
چوگان در روزگاران گذشته، شايد در اواخر عصر ساساني يا اوايل اسلام به اروپا راه يافت و با نام يونانيِ tzikanion در بيزانس منتشر شد و آن گاه واژه هاي پرتقالي choca و فرانسويِchicane  از آن پديد آمد. بار ديگر، در اواخر قرن ١٨م انگليسي ها در هندوستان با چوگان آشنا شدند و اندکي بعد آن را با قوانيني که اينک جهاني شده است و در ايران هم مراعات مي شود، با خود به انگلستان بردند. و از آنجا در سراسر اروپا و سرانجام در امريکا رواج یافت (آذرنوش،1375: 23).
امروزه همه كشورهاي حهان، دسته هاي چوگان باز نيرومند دارند. آرژانتين با هزاران چوگان باز، آن را ورزش ملي و حتي منبع درآمدهاي اقتصادي كرده و اسب هاي گران بها چوگان به سراسر جهان صادر مي كند. پس از آرژانتين، آمريكا و انگليس قهرماني جهاني دارند. هندوستان خود را زيستگاه چوگان مي پندارند، پاكستان چوب خيزران و گوي چوگان به جهانيان مي فروشد، برخي از كشورهايي كه چوگان (يا صولجان) را از فرهنگ كهن اسلامي ايراني به ارث برده اند، علي رغم آفتاب سوزنده و گرماي جانكاه، زمين هاي چمن و حتي سالن هاي سرپوشيده كولر دار براي اين بازي ساخته اند(آذرنوش، 1377)..
اما چوگان در كشور ما اگر دو حامي بزرگي نداشت، بي ترديد طي سال های گذشته از بین رفته بود. رهبر معظم انقلاب، پيش از آن كه رهبر سياسي و اجتماعي ايران باشد، ادبي فرهيخته و فرهنگ شناسي جامع الاطراف است. ايشان در سايه اطلاعات گسترده خود از ادبيات فارسي و عربي، عميقاً به اعتبار تاريخي چوگان براي ملت خود آگاهند. به همين جهت طي سال های گذشته، در گفتارهاي حكيمانه خود با جوانان و ورزشكاران، تأكيد كرده اند كه به جاي ورزش هاي وارداتي و با اسم هاي غريب فرنگي، بازي باستاني ما مورد توجه مردم و دولت مردان قرار گيرد(آذرنوش، 1377).
5-1) كاركرد فرهنگی- اجتماعي:
هانتينگتن(1945) بيان مي كند كه مراد ما از فرهنگ، هر شيء، عادت، انديشه، نهاد و شيوه فكري يا عملي است كه انسان فرا مي آورد يا مي آفريند و سپس به ديگران، به ويژه به نسل پسين مي سپارد. قابليت ها فرهنگی و تاریخی ورزش چوگان به نحوی با زندگی مردم ایران باستان گره خورده بود كه حيطه كاری آن از ورزش بالاتر رفت و هم چون ورزش باستانی به فرهنگ تبدیل شد(شیرازی، 1388). چوگان گذشته از جنبه تفريحي و سرگرمي، نقش و کارکرد اجتماعي نيز داشته و به نوعي لياقت و توانايي افراد را نشان مي داد. مهارت هاي لازم در اين بازي سوارکاري و فنون رزمي بود و چوگان بازان مي بايست در محدوده اي کوچک، هم زمان کنترل اسب و مسير بازي را در اختيار مي گرفتند (فاضلي و رياضي،1389: 85).
5-2) چوگان و هویت ملی
معمای هویت در سطح فردی و اجتماعی مهم­ترین دغدغه انسان امروزی است و یکی از اساسی‌ترین و بدیع‌ترین مباحث عصر مدرن و پسامدرن شمرده می‌‌شود(نوابخش، سادات نیکوکار، 1390: 93). از نظر لغوی، واژۀ هویت(identity) به دو معنای ظاهراً متناقض به کار می‌رود: 1ــ همسانی و یک‌نواختی مطلق؛ 2ــ تمایز، که دربرگیرندۀ ثبات یا تداوم طی زمان است. معنای اول دربرگیرندۀ همسانی بین خودی‌ها و معنای دوم، تمایز میان خودی‌ها و غیرخودی‌هاست. هویت در تماس با دیگران ساخته می‌شود؛ یعنی وقتی غیرخودی مطرح باشد، خودی‌ها به همسانی‌ها و شباهت‌ها پی می‌برند(گل‌محمدی، 1381: 224).
نگرانی های ملی در خصوص غصب هویت ایرانی چوگان توسط دیگر کشورها، وجود دارد. برخی ورزش هایی که امروز به نام کشورهای دیگر در سازمان یونسکو به ثبت رسیده است، در واقع ریشه ایرانی دارند اما به دلیل غفلت های سازمان های مسئول در دفاع از فرهنگ غنی و کهن ایران در طی سال های گذشته، اکنون این بازی ها به نام خارجی ها به ثبت رسیده است؛ اما برای چوگان این اشتباه نباید تکرار شود. در برخی رشته های ملی و تاریخی نظیر چوگان، نیازمند کار فرهنگی و رسانه ای مناسب می باشد(خبرگزاری فارس،31/3/91).
5-3) چوگان و فرهنگ
بعد فرهنگ و عناصر سازنده آن و تأثير و نقشي كه فرهنگ كهن ايراني مي تواند در گسترش گردشگري كشور داشته باشد. فرهنگ هر جامعه بستر مناسبي جهت رشد و تكامل گردشگري است و گردشگري ايجاد شده مي تواند بر مبناي فرهنگ رايج در جامعه تعريف شود. بسياري از قابليت هاي فرهنگي و مدني در پهنه گستره تاريخ و فرهنگ كشور مي تواند و يا بايد به خارجيان و يا جهانگردان عرضه شود. (شمس، اميني، 1388: 93).
اصطلاح فرهنگ در فرهنگ‌نامه‌های مختلف به معنی ادب، عقل، دانش، بزرگی، حکمت، هنر، علم و معرفت آمده است. فرهنگ را در جایگاه علم به معنای نشانه و نمود معنوی رشد و پیشرفت یک جامعه به کار می‌برند. از این نظر فرهنگ خصوصیتی است که یک جامعه در زمان گام برداشتن در مسیر اعتلا کسب می‌کند(گل‌محمدی، 1381: 125-126). واژة فرهنگ در زبان فارسي از واژه هاي بسيار كهن است كه نه تنها در نخستين متن هاي نثر فارسي دري، بلكه در نوشته هاي بازمانده از زبان پهلوي نيز فراوان يافت مي شود. همچنين مشتقات و تركيب هاي گوناگوني از واژة فرهنگ ساخته شده است. فرهيختن به معناي ادب و هنر و علم آموختن يا آموزنده بودن است و فرهنگ در اصل به معناي ادب و علم و هر آنچه در ردة شايستگي هاي اخلاقي و هنروري جاي دارد(آشوري، 1380).
رهبر معظم انقلاب اسلامى تأكيد كردند هويت هر ملت با فرهنگ آن ملت مشخص شود( مقام معظم رهبري، سال 1376). فرهنگ يك جامعه، اساس هويت آن جامعه است. فرهنگ كه مي‌گوئيم اعم از: مظاهر فرهنگي - مانند زبان و خط و امثال اينها و آنچه باطن و اصل تشكيل‌دهنده پيكرة فرهنگ ملي است مثل: عقايد، آداب اجتماعي، مواريث ملي، خصلت‌هاي بومي و قومي اينها اركان و مصالح تشكيل‌دهنده فرهنگ يك ملت است فرهنگ داراي انواعي است و انواع فرهنگ عبارتند از: فرهنگ ملي، فرهنگ عمومي، فرهنگ تخصصي، فرهنگ سازماني.» (مقام معظم رهبري،1383). مقام معظم رهبري، با اشاره به تأثيرگذاري عميق فرهنگ در ابعاد مختلف جامعه و كشور، ابعاد مهندسي فرهنگي را در تمام زمينه هاي فردي و اجتماعي مي دانند: «فرهنگ عمومي علاوه بر رفتارهاي فردي و اجتماعي در تصميم سازي ها و تصميم گيري هاي حكومتي نيز كاملاً مؤثر است و به همين علت بايد آن را به شكلي صحيح، تبيين و پيگيري كرد.» ( مقام معظم رهبري 1386).
مقام معظم رهبری در هشتم دي ماه سال 1375، در ديدار با رييس سازمان و معاونان سازمان تربيت بدني فرموده اند: «دنبال ورزش هايي بگرديد که بومي ماست و مردم ا ز آنها خبر ندارند، مثال ورزش چوگان که يک ورزش ايراني است، الان هم در دنيا معمول است و چوگان بازي مي کنند. ولي ما اصلا بازي چوگان را بلد نيستيم، اصلا نمي دانيم چوگان چيست. بياييد اينها را احيا و زنده کنيد چون جزو فرهنگ شما و اصلا جزو مليت شماست».
در بخشي از توصيه هاي مقام معظم رهبري آمده است: « من به مسوولان ورزشي توصيه کردم، باز هم توصيه مي کنم که چندين رشته ورزشي مناسب را که از نظر منطق و فرهنگ ما معني و مضمون دارد، انتخاب کنيد و روي آن سرمايه گذاري کنيد.» همچنين ايشان فرموده اند: « البته ورزش هاي بومي ما، ورزشهايي که مربوط به سابقه و فرهنگ گذشته ماست متاسفانه مهجور است و دست خود ما نيست، خيلي از ورزش ها در کشور ما مهجور است، چوگان که جزو ورزش هاي قديمي ماست ... اينها مي تواند در دنيا مطرح بشود. »
5-4) چوگان و آثار باستانی آن
شناسايي و معرفي ابعاد جديد گردشگري براي جذب سليقه هاي مختلف گردشگران خارجي از الزامات است (كاظمي، همکاران،1389: 108). استان اصفهان به عنوان يكي از قطب هاي مهم گردشگري كشور از بستر و پتانسيل هاي متنوع و گسترده گردشگري برخوردار است و شهر اصفهان به عنوان مركزاستان به عنوان يكي از پرجاذبه ترين شهرهاي گردشگري نزد مردم ايران و مردم جهان مطرح است تا جائي كه شهر اصفهان را به عنوان يكي از هفت شهر گردشگري جهان به حساب مي آورند. اين شهر خصوصاً براي گردشگران خارجي بسيار با اهميت است و هر گردشگر خارجي كه از ايران ديدن مي كند اصفهان را مكان مناسب گردشگري بحساب مي آورد(كاظمي، همکاران،1389: 97).
5-4-1) میدان نقش جهان
میدان نقش جهان اصفهان، یکی از زیباترین میدان های جهان به طول تقریبی 507 و عرض 158 متر است که همانند زنجیری چهار اثر تاریخی بی نظیر دنیا به هم پیوند داده است : مسجد شیخ لطف الله، مسجد امام،  سر درب بازار قیصریه و کاخ عالی قاپو
در دوره صفویه، اسب ها در میدان نقش جهان می تاختند و سوارکاران با چوب های چوگان، بازی زیبایی را پدید می آورند. می گویند شاه عباس بر ایوان عالی قاپو می نشسته و این بازی را تماشا می کرده است. از آن تاریخ تا امروز میدان نقش جهان، نقش های متعددی را ایفا کرده و امروز به بوستانی در فضای شهری بدل شده است.
امروز نیز میدان نقش جهان اصفهان یكی از گردشگاه های مهم اصفهان است كه سیاحان و گردشگران خارجی و مسافران ایرانی با شوق از آن دیدن می كنند. برگزاری مسابقه نمادين چوگان در ميدان نقش جهان اصفهان به مناسبتهای مختلف گام بسیار مهمی در جهت افزایش گردشگری داخلی و خارجی می تواند باشد.
5-4-2)تنگ چوگان
تنگ چوگان، تنگه‌ای در نزدیکی شهر بیشاپور در کازرون است. رود شاپور از وسط آن می گذرد، نقش برجسته های ساسانی در اطراف آن است. تنگ چوگان محل بازی سنتی چوگان، توسط شاهان ساسانی بوده است و شامل سه روستای تنگ چوگان سفلی، علیا و وسطی است. در آذر ماه سال ۱۳۹۰ قسمت منگوله اسب سنگ‌نگاره بهرام دوم در تنگ چوگان توسط فرد یا افرادی با پتک تخریب شد(ویکی پدیا).
5-4-3) قزوین
اسناد نشان می دهد چوگان در قزوین سابقه بسیار زیاد و طولانی دارد برابر گزارش های دون گارسيا سيلبا ايي فيگروآ كه به عنوان سفير پادشاه اسپانيا، دون فيليپه سوم، به دربار شاه عباس پارسي اعزام گرديد. جلد دوم، در فصل چهارم قزوين، شنبه 27 خرداد 996 شمسي (...) بيشتر بعد از ظهرها شاه به ميدان (قزوين) مي رفت، جايي كه تمام مردم شهر اسب سواری می کردند، ساكنين، خدمتکاران، سربازان شاه و تمام اشخاصي كه از اقصي نقاط به دربار او مي آمدند به آن سو مي رفتند و از آنجا كه ميدان، بسيار بزرگ و وسيع بود در آن سوار بر اسب مي تاختند و چوگان بازي مي كردند و اكثر اوقات شاه نيز همچون سواركاري زبردست و ماهر بين مردم بازي مي كرد (... ).
با شناخت دقیق مکان های بازی ورزش چوگان و سایر آثار باستانی مرتبط، می توان در جذب گردشگران داخلی و خارجی بهره بسیار زیادی برد.
6- رسانه و چوگان
رسانه هاي جمعي به عنوان يك ابزار،‌ پيام هاي ورزش را به مخاطبين مي رسانند و باعث جذب جمعيت زياد به سوي ورزش مي شوند و در تحقق بسياري از اهداف توسعه اي ورزش به طور مستقيم يا غير مستقيم نقش دارند. با توجه به ماهيت مختلف ورزش هاي پرورشي، همگاني، قهرماني و حرفه اي، بديهي است كه رسانه هاي جمعي در هر حوزه ورزشي،‌ كاركردها و نقش هاي خاصي را براي توسعه دارند(سند جامع توسعه ورزش،1384). يكي از عوامل موفقيت ورزش حرفه اي در آمريكا، رسانه هاي جمعي،‌ به ويژه تلويزيون و مطبوعات هستند كه ورزش حرفه اي را به گونه اي جذاب و پركشش مطرح مي كنند (Cianfrone & zhang,2006). ورزش رسانه اي به عنوان كالائي اقتصادي تلقي مي شود. ورزش علاوه بر پركردن حجم و ظرفيت رسانه ها وسيله اي توليدات و ايجاد بازارهاي مصرفي است. رسانه ها همواره،‌ نقشي محوري در ارتباط بين ورزش و اقتصاد بازي كرده اند. رويدادهاي ورزش به شكل هاي متفاوتي توسط رسانه ها، ‌تهيه،‌ نمايش و فروخته شده استHome,2005)). در سال هاي اخير تبليغات به بخشي از پيكره ارتباطات عمومي تبديل شده است. هدف تبليغ،‌ تداوم بخشيدن قصد مبلغ است و جنبه يك سويه دارد؛ اما ترغيب يا اقناع، يك فعال كننده دو سويه است كه مي كوشد به نيازهاي ترغيب كننده شونده، پاسخ دهد. البته در يك تبليغ موفق،‌ مي توان عناصر اطلاع رساني تبليغي و ارتباط اقناعي را با يكديگر، تلفيق كرد. براي توسعه و گسترش ورزش، به تبليغ و ترغيب نياز است. گسترش و مشاركت در توسعه ورزش، بدون انگيزه ممكن نيست. براي دستيابي به اين منظور رسانه ها بايد انگيزه هاي صحيح و عقلاني مخاطبان را شناسائي كنند(قاسمي، كشكر، اسماعيلي، 1390). رسانه های مختلف می توانند با توانایی ذاتی تبلیغاتی، در شناسایی توانمندی های این ورزش کمک بسیار زیادی کنند
7- نتیجه گیری و پیشنهادات:
امروزه جهان گردی به عنوان پدیده ای سودآور با تاثیرات عمیق اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی با کارکردهای اشتغال زایی، ارزآوری، صلح طلبی، جلوگیری از مهاجرت و ... می تواند جایگاه ویژه ای در سیاست های راهبردی کشور داشته باشد.
صنعت ورزش با به حرکت در آوردن گردشگری ورزشی و ایجاد جذابیت های گردشگری، نشاط، تشویق به سفر، زمینه سازی دوستی و تفاهم بین ملت ها و به الطبع آن با ارائه خدمات مختلف و گردش مالی و سرمایه در توسعه صنعت گردشگری موثر باشد. ورزش چوگان که دارای پیشینۀ فرهنگی، تاریخی و با کارکردهای اجتماعی عمیق و آثار باستانی فراوان در کشور ایران، از توانمندی های لازم برای صنعت گردشگری برخوردار بوده و قادر به جذب گردشگران داخلی و گردشگران خارجی می باشد. لذا با ایجاد زیرساخت های مناسب بخصوص برنامه ریزی استراتژیک در این حوزه می توان در عملیاتی نمودن صنعت پولوتوریسم یا توریسم چوگان در کشور ایران اقدام اساسی نمود.
 اقادامات مناسب در زمینۀ دعوت از تیم های کشورهای همسایه و کشورهای اروپایی و برگزاری مسابقات و همچنین اتخاذ سازکار مناسب جهت ایجاد کمپ های تیم های ورزش چوگان در کشور، می توان تماشاگران و علاقمندان به ورزش چوگان را برای آشنایی بیشتر و همچنین تماشای مسابقات چوگان، در سطح جهانی و کشوری به محل اردو ترغیب نمود و این به گردشگری داخلی و خارجی کمک نمود.
با استفاده از توانمندی رسانه های دیداری، نوشتاری و شنیداری در تمامی حوزه ورزش چوگان اعم از اموزش، اخبار این رشته ورزشی در جهان، مسابقات جهانی می توان افراد بیشتری را با این ورزش اشنا نمود.
دانشگاه ها بخصوص در مقاطع ارشد در رشته های مختلف نظیر تاریخ، فرهنگ، روابط عمومی، تربیت بدنی، کشاورزی و دامپروری، دامپزشکی، علوم اجتماعی، اقتصاد و... می توانند به این رشته ورزشی پرداخته و دانشجویان را ترغیب کنند پایان نامه ها را با عناوین ورزش چوگان در مباحث مختلف مورد تحقیق و پژوهش قرار دهند.
 
8- منابع:
1-       آذرنوش،آذرتاش.(1375)؛ چوگان به سبک ايراني، نامه فرهنگستان، شماره 6، صص 23-31 .
2-      آذرنوش،آذرتاش.(1381). چوگان قديمي‌ترين ورزش مدرن، روزنامه اعتماد.
3-   آذرنوش، آذرتاش.(1378). چوگان، با گذشت زمان تكامل يافت، روزنامه همشهري.
4-   آذرنوش، آذرتاش.(1377). چوگان، باستاني ترين و پرشورترين ورزش ايراني، روزنامه همشهري.
5-      آشوري، داريوش(1380)؛تعريف ها ومفهوم فرهنگ، تهران، انتشارات آگاه.
6-   ادبي فيروزجاه، جواد. كوزه چيان، هاشم. احساني، محمد.(1388). بررسي مهم ترين جاذبه هاي طبيعي ورزشي مؤثر بر توسعة گردشگري ورزشي كشور از ديدگاه كارشناسان ورزشي و گردشگري، مديريت ورزشي، شمارة 1، صص 67-81.
7-   احسانی، محمد؛ هنرور، افشار؛ افتخاري، رکن الدین؛ هنري، حبیب؛ جردن، فیونا.(1389). تعیین عوامل مهم در کیفیت بسته هاي گردشگري ورزش در کشور، نشریه مدیریت ورزشی(حرکت) ، شماره 4.
8-   اسدي، حسن. پورنقي، امين. اصفهاني، نوشين.حميد زيتونلي. (1389). مطالعه ابعاد مختلف امنيت در گردشگري ورزشي ايران، فصلنامه مطالعات گردشگري شماره 13، صص 47- 63.
9-   اصفهاني، ‌نوشين (1387). تحليل عوامل مؤثر بر جهانگردي ورزشي ايران ارائه ي مدل برنامه ريزي استراتژيك. رساله دكتري. دانشگاه تربيت مدرس تهران.
10-             افشار، هنرور. غفوري، فرزاد.(1382). اثرات اقتصادي ورزش در چند كشور منتخب، سخنراني در چهارمين همايش بين المللي تربيت بدني و علوم ورزشي، دانشگاه تهران.
11-             بهفروز، فاطمه.(1384). زمينه هاي غالب در جغرافياي انساني، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول.
12-             بی نام،(1391). بررسی آثار اقتصادی گردشگری(مطالعه موردی استان خوزستان)، دومين همايش ملي راهكارهاي توسعه اقتصادي با محوريت برنامه ريزي منطقه اي، دانشگاه آزاد اسلامی سنندج، دانشکده علوم انسانی.
13-             پاپلي يزدي، محمدحسين. سقايي، مهدي.(1382). گردشگري و تبارشناسي صورت بندي يك پديده جغرافيايي، تحقيقات جغرافيايي، شماره 18، پياپي 68،.صص 24-49.
14-             پاركز، ژانت بي، بيورلي آر. كي زنگر و جروم كوارترمن.(1382). مديريت معاصر در ورزش. ترجمة محمد احساني، انتشارات دانشگاه تربيت مدرس، چاپ اول.
15-             جمالي نژاد، مهدي.(1391). نقش صنايع دستي و گردشگري در همايت از سرمايه و توليد ملي، مجموعه سخنرانی ها و مقالات همايش توليد ملي همايت از كار و سرمايه ملي،‌ مركز مطالعات و پژوهش هاي شوراي اسلامي شهر اصفهان، صص76-85
16-    جهانيان، منوچهر. قرخلو، مهدي. زندي، ابتهال. (1389). مقدمه اي بر همبستگي ملي با تاكيد بر مؤلفه هاي فرهنگ و گردشگري، فصلنامه علمي پژوهشي جغرافياي انساني، سال دوم، شماره سوم، صص 101- 114.
17-   جلالي پور، حميدرضا.(1372).كردستان و علل بحران پس از انقلاب اسلامي.انتشارات وزارت امور خارجه، چاپ اول.
18-   حافظ نيا، محمد. كاوياني، مراد. (1385). نقش هويت قومي در همبستگي ملي(مطالعه موردي قوم بلوچ)،  مجله پژوهشي دانشگاه اصفهان (علوم انساني)، جلد بيستم، شماره 1.
19-   خسروی، حسین. (1385). فضای شهری و گردشگری ورزشی، اولین همایش ملی شهر و ورزش. تهران.
20-   خدیوی جوانقلعه، خدیجه. تارم، علی. نادرپور، مهدی. (1392). نقش جهانگردی ورزشی بر رشد اقتصادی، کنفرانس ملی اقتصاد و ورزش، تهران، مرکز همایش های بین المللی صداوسیما، صص 38- 47.
21-   خلیل زاده، منصور. قهرماني، مهري. قیامی راد، امیر.(1389). امکان سنجی توسعه گردشگری ورزشی در استان آذربایجان غربی، فصلنامه علوم ورزش، سال دوم، شماره چهارم، صص 133- 150.
22-   داس ویل، راجر. (1379). مدیریت جهانگردی مبانی راهبردها و آثار؛ ترجمه: سیدمحمد اعرابی و داود ایزدی؛ دفتر پژوهش های فرهنگی، چاپ دوم تهران.
23-   سازمان تربيت بدني(1384). سند راهبردي نظام جامع توسعه تربيت بدني و ورزش كشور. تهران: سيب سبز
24-   سلطان حسيني،‌ محمد. مجتهدي، حسين. نادريان. مسعود. حجت،‌ عابدين(1389). بررسي آثار اقتصادي اماكن ورزشي بر محيط شهري. فصلنامه المپيك. سال هجدهم – شماره 3 (پياپي 51) پاييز .ص67-59 .
25-   شعبانی بهار، غلامرضا. مومنی پیری، سجاد. (1392). ورزش و اقتصاد کشورها، کنفرانس ملی اقتصاد و ورزش، تهران، مرکز همایش های بین المللی صداوسیما، صص 63- 66.
26-    شمس، مجيد. اميني، نصيره. (1388). ارزيابي شاخص فرهنگ ايراني و تاثير آن در توسعه گردشگري، فصلنامه علمي پژوهشي جغرافياي انساني – سال اول، شماره چهارم، صص 81- 93.
27-   صدرموسوي، جواد.(1386). ارزيابي وضعيت تسهيلات گردشگري استان آذربايجان شرقي از ديدگاه گردشگران، پژوهش هاي جغرافيايي، شماره61،  انتشارات دانشگاه تهران،ص130.
28-    طیبی، سید کمیل. بابکی، روح اله. جباری، امیر. (1386). بررسی رابطۀ توسعۀ گردشگری و رشد اقتصادی در ایران(1338-1383)، پژوهشنامه ی علوم انسانی و اجتماعی ویژه ی اقتصاد، سال هفتم، شماره ی بیست و ششم، صص 83- 110.
29-   غازي، ايران.(1379). نگرشي تحليلي بر مدل تكامل فضايي در برنامه ريزي توسعه گردشگري، مجله دانشكده ادبيات و علوم انساني اصفهان (مطالعات و پژوهش هاي دانشكده ادبيات و علوم انساني)، شماره 22و 23،صص41-54.
30-   غمخوار، اكبر.(1380).  اصول و مباني جهانگردي، نشر فرآماد، تهران،ص34.
31-   فاضلي، مهتاب. رياضي، محمدرضا (1389)؛ تبيين ويژگي هاي نگاره هاي مثنوي«گوي و چوگان»، فصلنامه علمي - پژوهشی نگره ، شماره 15 ، صص 83- 93.
32-   قاسمي، حميد؛ كشكر، سارا؛ اسماعيلي، محمد(1390). ارتباطات عمومي در ورزش. تهران: حتمي.
33-   قیامی راد، امیر و محرم زاده، مهرداد.(1387). بررسی تطبیق عوامل موثر بر توسعه، گردشگری ورزشی از دیدگاه مدیران و دست اندرکاران ورزش ایران و استر الیا، مجله حرکت شماره35.
34-   كارگر غلامعلي و همكاران (1390). مشاركت بخش خصوصي در توسعه باشگاه ها و تفريحات ورزشي با تأكيد بر اشتغال زايي،‌ مجموعه مقالات همايش ملي تفريحات ورزشي( اقتصاد و تفريحات ورزشي)، سازمان ورزش و اداره كل مطالعات فرهنگي اجتماعي شهرداري تهران.
35-   كاظمي، علي. صنايعي، علي. رنجبريان، بهرام. آذربايجاني، كريم.(1389). شناسايي مزيت هاي رقابتي در صنعت گردشگري به منظور جذب گردشگران خارجي مورد مطالعه استان اصفهان، مطالعات و پژوهش هاي شهري و منطقه اي، سال دوم، شماره پنجم، صص 93- 110.
36-    كيهاني حكمت، رضا.(1382). صنعت جهانگردي وجاذبه هاي گردشگري استان همدان، فصلنامه پژوهشي فرهنگي اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامي، سال نهم، شماره30 ،صص 78-92.
37-  گل‌محمدی، احمد.( 1381) ، هویت ملی و جهانی شدن، تهران، نشر نی.
38-   محرم زاده، مهرداد،‌ مديريت بازازيابي ورزش، جهاد دانشگاهي اروميه.
39-    محلاتی، صلاح الدین.(1380). درآمدی بر جهانگردی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران.
40-   مرادي، مريم. (1385). مديريت گردشگري اصول، مباني و مفاهيم كاربردي. انتشارات آستان قدس رضوي، چاپ اول، صص 13- 20.
41-   مروج خراساني، مرضيه. (1386). نقش صنعت گردشگري بر متغيرهاي اقتصادي، روزنامه دنياي اقتصاد.
42-   مكيان، سيدنظام الدين. نادري، بني محمود.( 1382). بررسي گردشگري خارجي در شهرستان يزد، تحقيقات اقتصادي، شماره 62، صص 195-205.
43-    نوابخش، مهرداد. سادات نیکوکار، مستانه.( 1390). جهانی شدن و بحران هویت جوانان، دوره 2، شماره 3،  صص 89-110
44-   هادوی، فریده. محمد احسانی. قاسمی، حمید.(1383). بازاریابی و گردشگری در ورزش (اقتصاد ورزش)، مجلۀ همشهری.
 
45-              ‍Cianfrone, Beth A. & zhang, James J. (2006). Differential Effects of Television Commercials, Athlete Endorsements, and venue signage during a televised action sport Event. Journal of sport management, 20/322-344. Human Kinetics, Inc.
46-              Cho, kwang-Min (2004). “Developing Taekwondo as a tourist commodity”. IJASS, 13(2), 53-62.
47-              Crompton i.l.and service, john wilev and sons. New York
48-              Dimitri Tassiopoulosa, and Norbert Haydamb,(2007).” Golf tourists in South Africa: A demand-side study of a niche market in sports Tourism”. Tourism Management. Volume. 29, Issue 5, PP: 870-882.
49-              Fedration international de football Association(FIFA). 2003
50-              Gibson, H.J., (1998). “Sport Tourism : A critical analysis of research”. Sport Management Review, 1, PP:45-76.
51-              Gibson, H.J.(2005) the wide world of sport tourism. Parks & Recreation, Vol. 33 Issue 9, 108, 7p, 11C.
52-              Hinch, T, Higham, J. (2003). Sport tourism development. Channel view Publication. Uk.
53-              Home, John. (2005) .Sport and the mass media in Japan, Sociology of Sport, Volume22.Number 4.December,415-432. Pub: HUMAN KINETICS.
54-              Kamilla Swart and Urmilla Bob, (2007)." The eluding link: Toward developing a national sport tourism strategy in South Africa beyond 2010".Politikon.34 (3). PP:373-391.
55-               Kin Hang (2004) The Southern Sound (Nanyin): Tourism for the Preservation and Dِevelopment of Traditional Arts, Asia Pacific Journal of Tourism Research, Vol. 9, No. 4, pp. 373-382.
56-              Kouthoris, C., Konstantinos, A. (2005). Can service quality predict customer satisfaction and behavioral intention in the sport tourism industry? , An application of the SERVQUAL model in an outdoors setting, Journal of Sport Tourism 10 (2), 101-111.
57-              Madhoshi, Mehrdad., Naser'pour,(2003), Evaluation of Tourism Development Obstacles in Lorestan Province, Quarterly Journal of Commerce, No. 28, PP. 25-58. (in Persian)
58-              Hing, T. & J, Hgham (2005) ’’Sport Tourism and authenticity’’, European sport Management Q uarterly.
59-              Jefkins . Frank.(1993), planned perses public relation. 3th Ed, blackie academic and professional. Glasgow.
60-              Pitts, B. (1999). "Sport Tourism and niche markets." Journal of Vacation Marketing 5 (1). 31-50.
61-              Teresa C.H. Tao a and Geoffrey Wall b,(2008).” Tourism as a sustainable livelihood strategy”. Tourism Management. PP:90–98.
62-              World Tourism Organisation, (2000), "Tourism 2020 Vision" , 6, South Asia , 11
63-              WTO, Cultural Tourism and Poverty Alleviation: The Asia Pacific Perspective, Vol. 1, No. 1, 2005a, pp1-265.
64-                http://fa.wikipedia.org/wiki